Pitaya: wat is het, soorten, hoe smaakt het en hoe eet je het

Wat is het?

Pitaya is een van de spectaculairste en oudste vruchten van de Mexicaanse keuken: een vlezige cactusvrucht, rond of ovaal, met een schil bedekt met kleine, stekelige schubben en een romig, sappig binnenste vol kleine, knapperige, eetbare zaadjes. Onder de naam pitaya vallen twee belangrijke botanische groepen: de echte Mexicaanse pitaya's, vruchten van zuilcactussen uit het geslacht Stenocereus, overvloedig aanwezig in halfdroge gebieden zoals Oaxaca, Puebla, Jalisco en Michoacán, met een oogst in mei-juli; en de pitahaya's of klimmende pitaya's uit het geslacht Hylocereus, internationaal bekend als dragon fruit, die eveneens inheems zijn in Meso-Amerika maar wereldwijd populair zijn geworden. De traditionele Mexicaanse pitaya's komen in variëteiten met wit, rood, geel, paars en roze vruchtvlees, en worden vers gegeten, in agua fresca, ijslolly's, jam, ijs en, in mindere mate, in salsa's en traditionele alcoholische dranken zoals colonche van pitaya.

Herkomst en geschiedenis

Pitaya's zijn vruchten die inheems zijn in Meso-Amerika, met een gebruik dat sinds de precolumbiaanse tijd is gedocumenteerd. De naam komt uit het Taíno, een Caraïbische taal die de Spanjaarden naar het continent meebrachten. De Nahua's en andere volken uit het midden en zuiden van Mexico kenden de pitaya's onder verschillende regionale namen en aten ze in het jaarlijkse seizoen als een belangrijke seizoensgebeurtenis. Francisco Hernández documenteert in zijn Historia natural de la Nueva España (zestiende eeuw) verschillende pitaya-soorten en hun gebruik als voedsel en geneesmiddel. De streek van de Mixteca Baja in Oaxaca-Puebla geldt als een van de domesticatiecentra van Stenocereus, met oude teelten in dorpen als Tehuacán, San Juan Raya en de Oaxaca-Mixteca, waar tot op de dag van vandaag jaarlijkse pitaya-feesten worden gehouden. In de twintigste eeuw beleefde de klimmende pitahaya (Hylocereus) een wereldwijde commerciële opmars na de introductie in Vietnam, Israël en andere landen, waar de vrucht een exportgewas van hoge waarde werd. Mexico heeft een heropleving gekend van de teelt van traditionele pitaya's (Stenocereus) en pitahaya's (Hylocereus), waarbij regio's als Jalisco, Quintana Roo en Yucatán zich bij de productie voegen. CONABIO en SADER erkennen het bioculturele en economische belang van deze cactussoorten, met name voor de voedselzekerheid in halfdroge gebieden en voor het behoud van culturele landschappen.

Kenmerkende ingrediënten

De belangrijkste geslachten en soorten zijn: Stenocereus pruinosus (pitaya de mayo, de belangrijkste geteelde soort in Oaxaca-Puebla, rood of wit vruchtvlees, zoet), Stenocereus queretaroensis (pitaya uit Querétaro en Jalisco, rood vruchtvlees, zeer zoet, ideaal voor agua fresca), Stenocereus stellatus (xoconostle-pitaya, zuur) en Stenocereus thurberi (zoete Sonora-pitaya). Tot de klimmende pitahaya's behoren Hylocereus undatus (witte pitahaya, wit vruchtvlees met zwarte zaadjes en roze schil, wereldwijd het meest geteeld), Hylocereus costaricensis (intens rood-magenta vruchtvlees) en Hylocereus megalanthus (geel vruchtvlees, afkomstig uit Zuid-Amerika). Om de Mexicaanse pitaya's te bereiden, worden de fijne stekels verwijderd door er een doek over te wrijven of ze te verbranden, waarna de vrucht doormidden wordt gesneden en het vruchtvlees met een lepel wordt gegeten, of geschild en in plakken gesneden. De zaadjes zijn eetbaar en zorgen voor een knapperige textuur. Het vruchtvlees bevat hoge niveaus vitamine C, ijzer, magnesium, vezels en, bij de rode variëteiten, betalaïnen (krachtige antioxidanten die na consumptie de lippen en tong kleuren). Het seizoen van de traditionele Mexicaanse pitaya is kort, van mei tot juli, wat er een zeer verwacht seizoensgebonden culinair evenement van maakt. De moderne pitahaya's worden daarentegen bijna het hele jaar door geproduceerd.

Culturele betekenis

Pitaya is biocultureel erfgoed van Mexico en een van de meest symbolische vruchten van het meiseizoen in het midden-zuiden van het land. De Feria Regional de la Pitaya in Tehuacán, Puebla, is een van de belangrijkste seizoensgebonden gastronomische evenementen van de Mixteca en trekt jaarlijks duizenden bezoekers. Dorpen als San Juan Raya, San Antonio Texcala en andere in de Mixteca van Puebla hebben van de pitayateelt hun voornaamste economische activiteit gemaakt, waardoor traditionele teelt- en handelstechnieken levend blijven. De traditionele Mexicaanse keuken, in 2010 door UNESCO ingeschreven op de Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid, rekent pitaya's en andere eetbare cactusvruchten tot het gastronomisch erfgoed. Economisch gezien bieden pitaya's een alternatieve bron van inkomen in halfdroge gebieden waar andere gewassen niet gedijen, en de toegevoegde waarde in geïndustrialiseerde vormen (jam, sap, ijs, natuurlijke kleurstoffen, cosmetica) groeit. De moderne pitahayateelt, vooral in Yucatán en Quintana Roo, is uitgegroeid tot een exportgewas met groeiende markten in de Verenigde Staten, Azië en Europa. Onderzoekers als Pimienta-Barrios en anderen hebben het potentieel van pitaya's als gewas van de toekomst tegenover klimaatverandering gedocumenteerd, samen met de nopal en de maguey.

• Plátano macho: wat is het, hoe kook je het, gebruik in het zuidoosten
• Saramuyo: wat is het, hoe smaakt het en hoe eet je het
• Tejocote: wat is het, hoe smaakt het en gebruik in ponche
• Tuna: wat is het, geschiedenis en varianten van de nopalvrucht
• Xoconostle: wat is het, voordelen en gebruik in de keuken
• Zapote blanco: hoe smaakt het, eigenschappen en hoe eet je het

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen pitaya en pitahaya?

In Mexico duidt pitaya traditioneel de vrucht aan van Mexicaanse zuilcactussen uit het geslacht Stenocereus, met fijne stekels en een kort seizoen van mei tot juli. Pitahaya of dragon fruit is de vrucht van klimmende cactussen uit het geslacht Hylocereus, met een roze schil met een schilferig, glanzend uiterlijk, die wereldwijd populair is geworden. Beide zijn Meso-Amerikaanse cactussoorten, maar botanisch en commercieel zijn ze verschillend.

Hoe smaakt pitaya?

De traditionele Mexicaanse pitaya (Stenocereus) heeft romig, zeer zoet vruchtvlees, met accenten die doen denken aan een mix van watermeloen, kiwi en peer, bezaaid met kleine, knapperige zaadjes. De rode variëteiten zijn intenser en aromatischer. De klimmende pitahaya (Hylocereus) heeft zachter, subtieler vruchtvlees, licht zoet en verfrissend, minder intens dan de Mexicaanse, met een bijna neutrale smaak bij sommige variëteiten.

Hoe wordt pitaya geserveerd?

De vrucht wordt meestal doormidden gesneden, waarbij het vruchtvlees met een lepel wordt gegeten, of geschild en in blokjes gesneden. Ook wordt hij gepureerd met water en een beetje suiker of limoen voor agua de pitaya, of verwerkt tot ijs en ijslolly. In de Mixteca worden jam en agua fresca gemaakt; in Sonora colonche van pitaya, een traditionele gefermenteerde drank. Hedendaagse chef-koks gebruiken de vrucht in cocktails en salades.

Waar komt pitaya oorspronkelijk vandaan?

De Mexicaanse pitaya's (Stenocereus) zijn endemisch in het midden-zuiden van Mexico, vooral in de Mixteca van Oaxaca-Puebla, evenals in Jalisco, Michoacán en andere halfdroge gebieden. De pitahaya's (Hylocereus) zijn eveneens inheems in Meso-Amerika en het Caraïbisch gebied, al worden ze tegenwoordig wereldwijd geteeld. De naam pitaya komt uit het Taíno, een Caraïbische taal die door de Spanjaarden vanuit de Antillen werd meegebracht.