Jícara: wat is het, waarvan gemaakt en waarvoor gebruikt

Wat is het?

De jícara is een plantaardig vaatwerk, gemaakt van de vrucht van de jícaroboom of kalebasboom (Crescentia cujete en Crescentia alata), sinds precolumbiaanse tijden in Mesoamerika gebruikt om hete chocolade, tejate, pozol, atole, fris water en ceremoniële dranken in te serveren. De vrucht wordt uitgehold, gedroogd, versierd met inkervingen of beschilderingen en wordt zo een licht, duurzaam vaatwerk dat ideaal is voor drankjes. De jícara is een iconisch element van de keuken en cultuur van Zuidoost-Mexico, vooral Oaxaca, Tabasco, Chiapas, Veracruz en Guerrero. De beroemde jícara van Olinalá, in Guerrero, wordt versierd met een traditionele laktechniek en geldt als representatief Mexicaans handwerk. Meer dan een eenvoudig vaatwerk is de jícara een cultureel object vol symboliek en traditie.

Herkomst en geschiedenis

De jícara duikt op in de Mesoamerikaanse archeologische vondsten sinds precolumbiaanse tijden. Codices zoals de Borgia en de Mendoza beelden hem af als ceremonieel en alledaags vaatwerk. Fray Bernardino de Sahagún beschrijft in de zestiende eeuw hoe de Mexica cacao (xocolātl) serveerden in versierde jícara's, een gewoonte die in stand werd gehouden onder de adel en de pochteca (kooplieden). De naam komt van het Nahuatl xicalli, dat in het Spaans jícara werd. In het Maya-gebied had het een vergelijkbare functie onder namen als luch (Yucateeks). Na de verovering namen de Spanjaarden jícara's over voor hete chocolade, een gewoonte die ze mee naar Europa namen, waar ze eeuwenlang bleef bestaan. Het INAH en FONART (het Nationaal Fonds voor de Bevordering van Ambachten) documenteren de jícara van Olinalá (Guerrero) als erkend cultureel erfgoed, met ambachtelijke productie waarbij natuurlijke, gepigmenteerde lak wordt toegepast met wereldwijd unieke technieken van "krassen" en "vergulden". Oaxaca, Tabasco en Chiapas houden ook hun eigen jícara-tradities in stand.

Kenmerkende ingrediënten

De jícara wordt gemaakt van de rijpe vrucht van de jícaroboom (Crescentia cujete, ook wel calabaza criolla, of Crescentia alata, de kleine jícaro). De vrucht, bol- of langwerpig van vorm, wordt van de tak gesneden, doormidden gedeeld, ontdaan van pulp en zaden, en wekenlang in de zon gedroogd totdat de schil hard wordt. Eenmaal droog wordt hij van binnen glad geschuurd en versierd volgens de regionale traditie: jícara's uit Olinalá krijgen aje-lak (van de cochenille-insect) gepigmenteerd met mineralen en bewerkt met huizache-doorns; Oaxacaanse jícara's worden beschilderd met natuurlijke kleuren of onbewerkt gelaten; jícara's uit Chiapas en Tabasco blijven meestal onversierd en worden gebruikt in de dagelijkse keuken. De afmetingen variëren van klein (10 cm, voor individuele chocolade) tot groot (30-40 cm, om tejate of chia-water in te serveren). In de ceremoniële Maya- en Zoque-keuken worden grote jícara's gebruikt om gemeenschappelijke dranken te kloppen en te serveren. Doordat ze dranken fris of lauw houden en licht van gewicht zijn, zijn ze ideaal voor langdurige bediening.

Culturele betekenis

De jícara is een diepgeworteld cultureel object in Mexico, met culinaire, ambachtelijke en ceremoniële waarde. In Oaxaca wordt tejate (een precolumbiaanse drank van cacao, maïs, mamey en rosita de cacao) traditioneel geserveerd in grote versierde jícara's, als onderdeel van religieuze feesten en markten. In Tabasco en Chiapas wordt pozol (een atole van gefermenteerde maïs) uit een jícara gedronken, een dagelijks ritueel bij de Chontal- en Zoque-volkeren. De jícara van Olinalá, in Guerrero, is erkend als ambachtelijk erfgoed: de meester-lakwerkers passen de techniek van pletten en krassen toe op stukken die in musea over de hele wereld worden tentoongesteld (Smithsonian, Louvre, Nationaal Museum voor Antropologie). De traditionele Mexicaanse keuken, in 2010 door UNESCO uitgeroepen tot immaterieel cultureel erfgoed, omvat de jícara als symbolisch utensil. Op altaren voor Día de Muertos vergezellen jícara's vol chocolade of water de zielen. Bij Maya- en Zapoteekse bruiloften worden versierde jícara's uitgewisseld als symbolisch geschenk van verbintenis.

• Metate: wat is het, waar dient hij voor en hoe gebruik je hem
• Molcajete: wat is het, waar dient hij voor en hoe cureer je hem
• Molinillo: wat is het, waarvoor dient het en hoe gebruik je het
• Ollas de barro: soorten, inbranden en waarvoor ze dienen
• Pichancha: wat is het en waarvoor gebruik je hem bij nixtamal
• Tamalera: wat is het, soorten en gebruik voor tamales

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen jícara en jícaro?

De jícaro is de boom (Crescentia cujete of C. alata), afkomstig uit tropische gebieden van Mexico en Midden-Amerika. De jícara is het vaatwerk dat uit zijn rijpe, uitgeholde en gedroogde vrucht wordt gemaakt. De boom draagt vruchten met een harde, ronde of ovale schil; deze vruchten worden doormidden gedeeld en bewerkt tot jícara's. De term jícara wordt ook gebruikt voor vergelijkbare kommen van kalebas.

Hoe smaakt een drankje geserveerd in een jícara?

De jícara verandert de smaak van de inhoud niet, maar nieuwe jícara's kunnen een subtiel plantaardig aroma meegeven aan het eerste drankje dat erin geserveerd wordt. Jícara's die veel gebruikt worden, nemen aroma's op (chocolade, cacao, atole) en worden met de tijd geuriger. De temperatuur blijft goed behouden: hete dranken blijven heet en koude dranken blijven langer fris dan in keramiek.

Hoe behandel je een nieuwe jícara?

Ze wordt met water afgespoeld en te drogen gezet. In sommige tradities wordt ze ingesmeerd met reuzel of olie om beter waterdicht te maken, door haar in te wrijven en in de zon te zetten. De gelakte jícara van Olinalá heeft geen extra behandeling nodig. Na elk gebruik spoel je haar af zonder agressieve zeep en laat je haar aan de lucht drogen. Ze mag nooit met afwasmiddel gewassen worden of lang ondergedompeld blijven, wat de schil zou beschadigen.

Waar komt de jícara oorspronkelijk vandaan?

De jícara is afkomstig uit Mesoamerika, met gedocumenteerd gebruik sinds precolumbiaanse tijden bij de Nahua-, Maya-, Mixteekse, Zapoteekse, Zoque- en Chontal-volkeren. Tegenwoordig zijn de belangrijkste productiegebieden Olinalá (Guerrero, met zijn beroemde traditionele lak), Oaxaca, Tabasco, Chiapas en Veracruz. De jícaroboom groeit in tropische en subtropische klimaten van Mexico en Midden-Amerika.