Xamues: wat zijn het, hoe smaken ze en hoe eet je ze

Wat is het?

Xamues, ook wel jumiles del mezquite of cuchamas genoemd in sommige streken, zijn grote wantsen van de soort Thasus gigas, die verzameld worden op mezquitebomen (Prosopis laevigata) en huizache in het semi-aride hoogland van Hidalgo, Querétaro en San Luis Potosí. Ze onderscheiden zich door hun felrode kleur met zwarte banden en hun aanzienlijke grootte, tot wel 4 cm. De oogst vindt plaats van mei tot augustus, wanneer de volwassen dieren zich verzamelen op de takken om zich te voeden met de jonge peulen van de mezquite. Ze hebben een kenmerkende zure, kruidige en aromatische smaak, vergelijkbaar met groene appel met een vleugje kaneel, dankzij hun afweerklieren. Ze worden geroosterd met zout en limoen bereid, gemalen tot een salsa in de molcajete of in taco's met bonen, en vormen een centraal onderdeel van de traditionele keuken van de Ñañu (Otomí) en de Huasteca.

Herkomst en geschiedenis

De consumptie van xamues is etnografisch gedocumenteerd bij de Ñañu (Otomí), Huasteekse en Nahua volkeren van het semi-aride hoogland, verbonden aan het rituele en voedingsgebruik van de mezquite, een heilige Mesoamerikaanse boom. Larousse Cocina en México Desconocido identificeren ze als een van de oudste eetbare insecten van het semiwoestijnachtige hoogland, al verzameld sinds ten minste de Klassieke periode van Mesoamerika. De CONABIO Enciclovida documenteert hun geografische verspreiding en hun ecologische relaties met de mezquite, een sleutelsoort van het ecosysteem. In de twintigste eeuw catalogiseerden antropologen van het INAH en biologen van de UNAM, onder leiding van Julieta Ramos-Elorduy, ze als onderdeel van het corpus eetbare Mexicaanse insecten. Het xamue-feest, gevierd in gemeenten als Cardonal en Ixmiquilpan (Hidalgo), weerspiegelt het voortbestaan van deze traditie tijdens de zomerse patroonsfeesten. De gob.mx meldt inspanningen om ze op te nemen in programma's voor duurzaam gebruik als niet-houtachtige bosgrondstof.

Kenmerkende ingrediënten

Thasus gigas is een halfvleugelig insect (Hemiptera) uit de familie Coreidae dat in volwassen vorm tussen de 3 en 4 cm meet. Het leeft in kolonies op de mezquite en voedt zich met het sap en de jonge peulen. Het roodoranje exoskelet bevat afweer-terpenen die het zijn kenmerkende citrussmaak geven. Traditioneel worden ze in de vroege ochtenduren met de hand verzameld, gezuiverd in zout water en op de comal geroosterd tot ze goudbruin zijn. Eenmaal geroosterd worden ze gemalen met chile serrano, tomatillo en sal de gusano tot de xamue-salsa, die taco's, bonentamales of eieren in agavebladschijf begeleidt. De voedingswaarde, volgens analyses van de BUAP, ligt rond de 40% eiwit per droog gewicht, met calcium, magnesium en natuurlijke antioxidanten. In de regio van de Valle del Mezquital worden ze ook geroerbakt met ei en chile pasilla, een van de meest traditionele ontbijten van het Otomí-volk.

Culturele betekenis

Xamues zijn een symbool van de keuken van de Mexicaanse halfwoestijn en van de Ñañu-cultuur, en maken deel uit van het gastronomisch erfgoed dat door UNESCO in 2010 werd erkend binnen het dossier van de Traditionele Mexicaanse Keuken. De consumptie ervan respecteert de ecologische cyclus van de mezquite, wat ze tot een voorbeeld van duurzaam gebruik maakt, bestudeerd door de Universidad Autónoma del Estado de Hidalgo. De oogst genereert belangrijke inkomsten voor inheemse gemeenschappen van de Valle del Mezquital en de Huasteca potosina, waar het Xamue-feest plaatsvindt, een evenement met proeverijen, dansen en salsawedstrijden. De hedendaagse keuken, met chefs als Aquiles Chávez (Hidalgo) en Ana Martorell voorop, heeft xamues naar de menu's van de haute cuisine in Mexico-Stad en Monterrey gebracht. Onderzoekers van het Cinvestav verkennen hun potentieel als duurzame eiwitbron tegenover de klimaatverandering en de droogte van het hoogland.

• Ahuautle: wat is het, hoe smaakt het en hoe eet je het
• Axayácatl: wat is het, hoe smaakt het en hoe eet je het
• Chapulines: wat zijn het, hoe smaken ze en hoe eet je ze
• Chicatanas: wat zijn het, hoe smaken ze en hoe eet je ze
• Chinicuiles: wat zijn het, hoe smaken ze en waarom zijn ze duur
• Cuchamas: wat zijn het, hoe smaken ze en hoe bereid je ze

Veelgestelde vragen

Hoe smaken xamues?

Xamues hebben een zure, kruidige en aromatische smaak, vergelijkbaar met groene appel met tonen van kaneel, eucalyptus en koriander. Geroosterd accentueren ze citrus- en umamitonen, terwijl ze rauw indringender en pittiger zijn. De nasmaak is aanhoudend en mineraal, vergelijkbaar met een groene-theeblad met limoenrasp.

Hoe worden xamues bereid?

Ze worden gezuiverd in zout water, geroosterd op de comal en gemalen met chile serrano, tomatillo en sal de gusano tot de xamue-salsa, die taco's en memelas begeleidt. Ze worden ook geroerbakt met ei en chile pasilla, of heel geserveerd als borrelhapje met tortilla en limoen, vooral in Ixmiquilpan en de Valle del Mezquital.

Wat is het verschil tussen xamues en jumiles?

Hoewel beide eetbare wantsen zijn, komen jumiles van de Cerro del Huixteco (Guerrero) en behoren ze tot Edessa mexicana; ze leven op eiken en smaken naar kaneel en jodium. Xamues zijn Thasus gigas van het hoogland, leven op mezquites en huizaches en smaken naar zure appel. Hun grootte, habitat en smaak verschillen duidelijk.

Waar komen xamues oorspronkelijk vandaan?

Ze komen oorspronkelijk uit het semi-aride Mexicaanse hoogland: vooral Hidalgo (Valle del Mezquital), Querétaro en San Luis Potosí. De consumptie is traditioneel bij de Ñañu (Otomí), Huasteekse en Nahua volkeren, en is verbonden met de landbouwcyclus van de mezquite, de heilige boom van de halfwoestijn die ook peulen, brandhout en meel levert.